Święta Zofia – patronka ludzi mądrych

Imię Zofia, czyli Sophia pochodzi z języka greckiego i oznacza mądrość, która w chrześcijaństwie była odnoszona do Bożej Mądrości – Hagia Sophia.

Jedną z najbardziej znanych świętych chrześcijańskich jest święta Zofia – święta Kościoła katolickiego, prawosławnego, ormiańskiego, koptyjskiego i syryjskiego.

Podobnie jak wielu innych świętych z początków chrześcijaństwa, jest ona postacią zagadkową. Wprawdzie znane są jej hagiografie, ale powstały późno i zawierają wiele sprzecznych treści.

Sytuację komplikuje fakt, że istniały dwie święte o tym imieniu: Zofia – dziewica i męczennica oraz Zofia – wdowa, matka trzech córek o imionachWiara, Nadzieja, Miłość (gr. Pistis, Elpis, Agape, łac. Fides, Spes,Caritas). Warto dodać, że imiona tych córek są bardzo popularne na całym świecie: w Rosji i Bułgarii (Wiera, Nadzieżda i Lubow), jak również w krajach anglojęzycznych (Faith, Hope i Charity).

Pierwsza ze wspomnianych Zofii, zwana też Zofią z Rzymu (a według tradycji tzw. zimna Zośka), to dziewica i męczennica. Należała ona do grupy męczenników Kwarta, Kwinta, Sulpicjusza i Trofima i poniosła śmierć ok. 303 r. w czasie prześladowania chrześcijan za Dioklecjana. Według tradycji poświadczonej przez dwa itineraria z VII w. oraz życiorysu Hadriana I pochowana została na cmentarzu przy Via Latina.

Druga z nich była wdową, mającą trzy córki, według pochodzących z VII i VIII w. żywotów świętych żyła w II lub III w. Jeden z jej żywotów mówi, że żyła w Rzymie za czasów panowania Hadriana I. Władze dowiedziały się, że rodzina wyznaje Chrystusa i Zofia została wezwana przed namiestnika. Żeby oczyścić się z zarzutów, kobiecie nakazano oddać cześć bogini Dianie, a gdy zdecydowanie odmówiła – na oczach matki poddano wymyślnym torturom jej dzieci. Zofia wspierała córki i zachęcała do mężnego przyjęcia męczeństwa. Namiestnik zdumiony nieugiętą postawą kobiety zostawił Zofię przy życiu, ale Zofia zmarła wkrótce po śmierci córek na ich grobie – z rozpaczy. Inna wersja przekazuje, że Święta była torturowana i umarła wraz z córkami. Wg jeszcze innej wersji Zofia miała pochodzić z Mediolanu i tam też miała ponieść wraz z córkami śmierć męczeńską.

Około VII w. zaczęto utożsamiać męczennicę Zofię ze świętą Zofią, matką trzech córek: Wiary, Nadziei i Miłości.

Kult św. Zofii pojawił się we wczesnych wiekach chrześcijaństwa zarówno na Wschodzie, jak i na Zachodzie. Być może już papież Paweł I (756-767) przeniósł ich relikwie z rzymskiego cmentarza przy Via Aurelia lub przy Via Appia do wybudowanego przez siebie kościoła S. Silvestro in Capite w Rzymie (dzis. Bazylika św. Sylwestra i św. Marcina w Monti). Według innych źródeł do rozwoju kultu św. Zofii przyczynił się papież Sergiusz II (844-847) i to on przeniósł jej relikwie pod ołtarz do kościoła S. Martino ai Monti.

W średniowiecznej Europie były odprawiane tak zwane „msze św. Zofii” podczas których wierni prosili Zofię o wstawiennictwo i uwolnienie od biedy, ubóstwa i chorób.

Część relikwii papież Hadrian I podarował św. Remigiuszowi biskupowi Strasburga, Relikwie miały zostać umieszczone w klasztorze dla kanoniczek w Eschau (Alzacja). Prawdopodobnie stamtąd kult Zofii trafił na polskie ziemie. W Polsce  kult św. Zofii notowany jest od wieków. Kilka kościołów nosi jej imię, m. in. święta Zofia była czczona od wieków w Bobowej w Małopolsce. Już w XIV w. istniał tam kościół pod jej wezwaniem (najbardziej znaną na świecie świątynią poświęconą św. Zofii jest Hagia Sophia w Konstantynopolu).

W 1410 roku erygowano w Krakowie Bractwo św. Zofii, przy kościele św. Marka. Członkowie zobowiązani byli do udziału w nabożeństwach w intencji zbawienia dusz ludzkich.

Wspomnienie liturgiczne Świętej w Kościele katolickim obchodzono 15 maja (wspominają ją też  polskie kalendarze protestanckie).

Św. Zofia jest wzywana w niedoli i w przypadku szkód wyrządzonych przez mrozy, a jej imieniem określono charakterystyczne w Polsce zjawisko klimatyczne tzw. „zimna Zośka”.

Ze  św. Zofią związane są przysłowia:

  1. Na świętą Zofiję deszcz po polach bije.
  2. Święta Zofija kwiaty rozwija.
  3. Dla świętej Zosi kłos się podnosi.
  4. Każda Zosia dobra gosposia.

Inga Kunysz